کارشناسان: پیامدهای زیستمحیطی جنگ ایران میتواند دههها سلامت و معیشت را تهدید کند
انبارهای نفت در حال سوختن، لاشه کشتیها که در خلیج فارس فرو میروند و موشکهایی که پایگاههای نظامی را میکوبند؛ جنگ ایران به گفته کارشناسان سیلی از مواد شیمیایی سمی، فلزات سنگین و دیگر آلایندهها را آزاد کرده که از کشاورزی و منابع آب تا سلامت انسان را تهدید میکند و میتواند دههها اثر بگذارد.
کوهِ دود و آتش از زیرساختهای نفت و گاز، بهویژه در سواحل، برای کیفیت هوا، خاک و آب تبعات سنگینی دارد. کاظم مدنی، دانشمند ایرانی و مدیر موسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد میگوید: «سوختن میادین نفت و گاز در مناطق ساحلی، کشتیها و نفتکشهایی که میسوزند یا غرق میشوند، همه یعنی آلودگی.
برای کسی مثل من که برای پایداری و حفاظت از محیط زیست در آن منطقه جنگیدهام، این یعنی سالها عقبگرد.» مستندسازی دامنه خسارت فعلاً دشوار است. داگ وییر، مدیر رصدخانه منازعه و محیط زیست مستقر در بریتانیا، میگوید برآورد کامل در این مرحله ممکن نیست.
به گفته او، این نهاد با اتکا به تصاویر ماهوارهای و اطلاعات منبعباز، آسیبها را شناسایی و خطرات زیستمحیطی برای مردم، اکوسیستمها و اراضی کشاورزی را رتبهبندی میکند و تاکنون بیش از ۴۰۰ رویداد نگرانکننده مرتبط با جنگ را ثبت کرده، هرچند هنوز ابهامات زیادی باقی است.
وییر میافزاید حملات به تاسیسات مرتبط با نفت و گاز از پرخطرترین موارد است و آثار بمباران سایتهای نظامی—برخی عمیقاً مدفون و برخی نزدیک به مناطق مسکونی—قابل سنجش کمتری است و «عدمقطعیتهای بزرگی» درباره پیامدها ایجاد میکند. نماد ماندگار این جنگ، آسمانهای تاریکی است که از شعلهور شدن زیرساختهای نفتی بر اثر حملات هوایی پدید آمده؛ از جمله دو هفته پیش که باران سیاه در نزدیکی تهران بارید.
به گفته کارشناسان، دوده ریز، خاکستر و مواد شیمیایی سمی ناشی از اصابت به انبارهای سوخت و یک پالایشگاه با قطرات آب در جو ترکیب شد و به شکل بارانی روغنی و اسیدی به زمین بازگشت؛ بارانی که هشدارهای ماندن در خانه را در پی داشت. دودههای ریز خطر بیماریهای ریوی و قلبی را افزایش میدهند، برخی ترکیبات سمی میتوانند خطرات بلندمدت سرطان ایجاد کنند و فلزات سنگین ناشی از fallout احتمال آلودگی خاک و منابع آب را بالا میبرند.
کارشناسان هشدار میدهند آوار و آلودگی ناشی از موشکها و همچنین احتمال اصابت به کارخانهها و دیگر زیرساختها میتواند موجی از آلودگیهای خطرناک در سراسر منطقه آزاد کند. محمد محمود، رئیس سیاست آبوهوایی و آب خاورمیانه در موسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد و بنیانگذار ابتکار آبوهوا و آب، میگوید: «اگر به یک کارخانه تولید آمونیاک برای کود یا تولید غذا اصابت شود...
انتشار آنها مواد کاملاً سمی و زیانآوری را آزاد میکند.» به موازات اینها، احتراق گسترده سوختهای فسیلی سطح گازهای گلخانهای را بالا برده است. به برآورد پلتفرم محاسبه کربن گرینلی، تنها ارتش ایالات متحده در شش روز نخست جنگ نزدیک به ۲ میلیارد تُن گازهای گلخانهای منتشر کرده است؛ رقمی که با احتساب انتشارهای اسرائیل و ایران و آسیب به زیرساختها بهطور قطع بسیار بیشتر میشود.
این میزان در چنین بازه کوتاهی چشمگیر است؛ چرا که طبق اعلام اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا، در یک سال حدود ۵۰ میلیارد تُن گازهای گلخانهای در سراسر جهان منتشر میشود. کمبود جهانی نفت نیز برخی کشورها را به ازسرگیری یا افزایش استفاده از زغالسنگ سوق داده که هم آلودگی هوا و آسیب به سلامت را افزایش میدهد و هم انتشار گازهای گلخانهای را.
در منطقه خشک خلیج فارس، صدها آبشیرینکن منبع اصلی آب آشامیدنیاند؛ موضوعی که در صورت آسیب دیدن تاسیسات یا آلودگی آب، خطرات بهداشتی و امنیتی را افزایش میدهد. با وجود تلاشها برای رصد پیامدها، کارشناسان میگویند بخش زیادی از آسیبهای زیستمحیطی این جنگ هنوز ناپیداست و ریسکها ممکن است سالها ادامه یابد.