کارشناسان: پیامدهای زیستمحیطی جنگ ایران میتواند دههها تداوم یابد

مخازن نفتی که دود سیاه از آنها به آسمان میرود، لاشهها که در آبهای خلیج فارس فرو میروند و موشکهایی که پایگاههای نظامی را هدف میگیرند؛ جنگ ایران موجی از مواد شیمیایی، فلزات سنگین و دیگر آلایندهها را به محیط رها کرده که به گفته کارشناسان، از مزرعه تا آب آشامیدنی و سلامت انسان را تهدید میکند و میتواند میراثی از آسیب و خطر را برای دههها بهجا بگذارد.

کوهی از شواهد در حال شکلگیری است، اما جمعبندی کامل هنوز ممکن نیست. داگ ویر، مدیر رصدخانه تعارض و محیطزیست، یک نهاد غیردولتی مستقر در بریتانیا که با سنجش از دور ماهوارهای و منابع باز آسیبها را شناسایی و خطرهای زیستمحیطی برای انسان، اکوسیستمها و اراضی کشاورزی را ارزیابی میکند، میگوید تاکنون بیش از ۴۰۰ رویداد نگرانکننده زیستمحیطی مرتبط با جنگ ثبت شده است، هرچند بخش زیادی از ابعاد آن همچنان نامعلوم است.

او میافزاید حملات به زیرساختهای نفت و گاز از بدترین تهدیدهاست؛ چون هم کیفیت هوا را بهطور جدی تحت تأثیر قرار میدهد و هم به خاک و منابع آب آسیب میزند و سلامت مردم را تهدید میکند. به گفته او، خطرهای ناشی از بمباران سایتهای نظامی—برخی مدفون در عمق و برخی نزدیک مناطق مسکونی—سختتر قابل سنجش است و «عدمقطعیتهای بزرگی» ایجاد میکند.

کاوه مدنی، دانشمند ایرانی و مدیر مؤسسه دانشگاه ملل متحد برای آب، محیطزیست و سلامت، میگوید سوختن میادین نفت و گاز در سواحل، کشتیها و نفتکشهایی که میسوزند یا غرق میشوند، همگی به معنی آلودگی است. او این وضعیت را «بازگشت سالها به عقب» برای هر کسی میداند که برای پایداری و حفاظت از محیطزیست منطقه تلاش کرده است.

تصویرهای ماندگار این جنگ، آسمانهای تیره از آتشسوزی در تأسیسات نفتی است؛ از جمله دو هفته پیش که باران سیاه در نزدیکی تهران، پایتخت ایران، بارید. دوده، خاکستر و مواد شیمیایی سمی ناشی از حمله به انبارهای سوخت و یک پالایشگاه با قطرات آب در جو ترکیب شد و به صورت بارانی روغنی و اسیدی به زمین برگشت؛ بارانی که موجب هشدار برای ماندن مردم در خانهها شد.

کارشناسان میگویند دودههای میکروسکوپی خطر بیماریهای ریوی و قلبی را بالا میبرند، مواد شیمیایی سمی میتوانند در درازمدت خطر سرطان را افزایش دهند و فلزات سنگینِ ناشی از ریزش این ذرات ممکن است خاک و منابع آب را آلوده کنند. کارشناسان همچنین هشدار میدهند آوار و آلودگی ناشی از موشکها و نیز حمله احتمالی به کارخانههای تولیدی و دیگر زیرساختها میتواند موج دیگری از آلودگیهای خطرناک را در سراسر منطقه آزاد کند.

محمد محمود، رئیس سیاست آبوهوایی و آب خاورمیانه در مؤسسه دانشگاه ملل متحد برای آب، محیطزیست و سلامت و بنیانگذار ابتکار اقلیم و آب، میگوید اگر کارخانه تولید آمونیاک برای کود یا تولید غذا هدف قرار گیرد، «انتشار موادی رخ میدهد که بهطور مطلق سمی و زیانبارند» اگر پراکنده شوند.

در سطح جوی، انتشار شدید ناشی از سوختهای فسیلی نیز سطح گازهای گلخانهای را بالا برده است. پلتفرم محاسبه کربن Greenly برآورد کرد که تنها ارتش آمریکا در شش روز نخست جنگ نزدیک به ۲ میلیارد تن متریک گازهای گلخانهای منتشر کرده است—به گفته این پلتفرم، با در نظر گرفتن انتشارهای اسرائیل و ایران و خسارت به زیرساختها، مقدار واقعی قطعاً بسیار بیشتر است.

برای مقایسه، بنا به اعلام اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا، در طول یک سال در سراسر جهان حدود ۵۰ میلیارد تن متریک گازهای گلخانهای منتشر میشود. کمبود جهانی نفت نیز برخی کشورها را به ازسرگیری یا افزایش مصرف زغالسنگ سوق داده است؛ سوختی که هم آلودگی هوای بیشتری ایجاد میکند و هم انتشار گازهای گلخانهای را بالا میبرد.

کشورهای واقع در اقلیم خشکِ حاشیه خلیج فارس برای تأمین آب آشامیدنی به صدها تأسیسات شیرینسازی آب دریا متکیاند؛ اتکایی که اگر این تأسیسات آسیب ببینند یا منابع آب آلوده شود، خطرهای بهداشتی و امنیتی را افزایش میدهد. با ادامه پایشها، کارشناسان میگویند در حالی که ابعاد کامل آسیبها هنوز روشن نیست، نشانهها از این حکایت دارد که اثرات زیستمحیطی این جنگ میتواند بسیار طولانیمدت باشد.