کارشناسان: جنگ ایران آلودگی گسترده و خطرات بلندمدت برای آب و سلامت بهجا میگذارد

دود سیاه از انبارهای نفت، لاشه کشتیها در خلیج فارس و موشکهایی که تأسیسات نظامی را میکوبند؛ جنگ ایران، بهگفته کارشناسان، ترکیبی خطرناک از مواد شیمیایی، فلزات سنگین و آلایندههای دیگر را آزاد کرده که از کشاورزی و آب آشامیدنی تا سلامت مردم را تهدید میکند و ممکن است آسیبهای محیطزیستی و خطرات بهداشتیِ ماندگاری تا دههها بر جای بگذارد.

کاوه مدنی، دانشمند ایرانی و مدیر مؤسسه دانشگاه متحدالمللی ملل متحد برای آب، محیطزیست و سلامت، گفت آتشسوزی در میدانهای نفت و گاز مناطق ساحلی، حضور کشتیها و نفتکشهایی که میسوزند یا غرق میشوند، همگی «بهمعنای آلودگی» است. او افزود برای کسی مانند او که برای پایداری و حفاظت از محیطزیست آن منطقه تلاش کرده، این وضعیت «مثل برگشتنِ چندین سال به عقب» است.

بهگفته داگ ویر، مدیر «رصدخانه منازعه و محیطزیست» مستقر در بریتانیا که آسیبهای محیطزیستی ناشی از درگیریهای مسلحانه را پایش میکند، مستندسازیِ خسارتها بسیار دشوار است و فعلاً امکان ارائه برآوردی کامل وجود ندارد. این گروه با استفاده از سنجش از دور ماهوارهای و اطلاعات متنباز، نقاط آسیبدیده را شناسایی و ریسکهای محیطزیستی برای مردم، اکوسیستمها و اراضی کشاورزی را ارزیابی میکند.

تاکنون بیش از ۴۰۰ رویداد نگرانکننده محیطزیستی مرتبط با جنگ ثبت شده است، هرچند بسیاری از پیامدها هنوز ناشناخته ماندهاند. او گفت حملات به سایتهای مرتبط با نفت و گاز از بدترین خطرات محیطزیستی هستند، چون بر کیفیت هوا و آلودگی خاک و آب اثر میگذارند و سلامت مردم را تهدید میکنند.

بهگفته ویر، ارزیابی خطرات ناشی از بمباران سایتهای نظامی ــ که برخی عمیقاً مدفون و برخی نزدیک مناطق مسکونیاند ــ نیز دشوارتر است و «عدم قطعیتهای بزرگی» درباره پیامدها ایجاد میکند. آلودگی هوایی رهاشده میتواند به مجموعهای از مشکلات سلامت منجر شود. شاید ماندگارترین تصاویر این جنگ، آسمانهای تیره از زیرساختهای نفتیِ شعلهور بر اثر حملات هوایی باشد؛ از جمله دو هفته پیش که «باران سیاه» در نزدیکی تهران، پایتخت ایران، بارید.

دوده، خاکستر و مواد شیمیایی سمیِ ناشی از حمله به مخازن سوخت و یک پالایشگاه با قطرات آب در جو ترکیب و به شکل بارانی روغنی و اسیدی به زمین بازگشت که هشدارهایی برای ماندن در خانهها را در پی داشت. کارشناسان میگویند ذرات ریز دوده خطر مشکلات ریوی و قلبی را بالا میبرد، مواد شیمیایی سمی ریسکهای بلندمدت سرطان را افزایش میدهد و فلزات سنگین ناشی از این بارش میتواند خاک و منابع آب را آلوده کند.

کارشناسان همچنین هشدار میدهند آوار و آلودگی ناشی از موشکها، و نیز حملات احتمالی به کارخانجات و سایر زیرساختها میتواند موج دیگری از آلایندههای خطرناک را در سراسر منطقه آزاد کند.

محمد محمود، رئیس سیاست آبوهوایی و آب خاورمیانه در مؤسسه آب، محیطزیست و سلامتِ دانشگاه متحدالمللی ملل متحد و بنیانگذار ابتکار آبوهوایی و آب، گفت اگر کارخانههای تولید آمونیاک برای کود یا تولید غذا هدف قرار گیرد، «مواد شیمیاییای آزاد میشود که بهشدت سمی و در صورت انتشار، زیانبار است».

بهگفته کارشناسان، احتراق شدید سوختهای فسیلی نیز سطح گازهای گلخانهای را بالا برده است. پلتفرم محاسبه کربن «گرینلی» برآورد کرد تنها ارتش آمریکا در شش روز نخست جنگ نزدیک به ۲ میلیارد تُن گازهای گلخانهای منتشر کرده است؛ به این معنا که با احتساب انتشارهای ایران و اسرائیل و آسیب به زیرساختها، رقم واقعیِ ناشی از درگیریها قطعاً بسیار بیشتر است.

این میزان در بازهای چنین کوتاه قابلتوجه است، زیرا بنا بر دادههای اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا، در یک سال حدود ۵۰ میلیارد تُن گازهای گلخانهای در سراسر جهان منتشر میشود. کمبود جهانی نفت نیز برخی کشورها را به ازسرگیری یا افزایش مصرف زغالسنگ سوق داده که هم آلودگی هوا را بیشتر میکند و هم انتشار گازهای گلخانهای را بالا میبرد.

ادامه دسترسی به آب پاک نیز نگرانی مهمی است. در شرایطی که ارزیابی کامل خسارتها فعلاً ممکن نیست، کارشناسان میگویند خطرات برای آب، خاک و سلامت عمومی میتواند برای سالها باقی بماند و نیازمند پایش و پاسخگویی بلندمدت خواهد بود.