Ստեփանակերտի Սուրբ Աստվածածին մայր տաճարը և ևս մեկ եկեղեցի՝ հնարավոր է քանդված. տեսանյութեր ու մտահոգություններ
Ադրբեջանական սոցիալական ցանցերում տարածված կադրերը նոր մտահոգություններ են բարձրացրել Ստեփանակերտի հայկական սրբավայրերի մասով. Երևանում բնակվող արցախցի ակտիվիստները ասում են, որ տեսանյութերում չի երևում քաղաքի Սուրբ Աստվածածին մայր տաճարը, ինչից հետևում է, որ այն հնարավոր է քանդված լինի։
Նրանք նաև հիշեցնում են, որ օրեր առաջ հրապարակված լուսանկարները ենթադրում էին՝ մայրաքաղաքի ևս մեկ, փոքր հայկական եկեղեցի համարվել է հողին հավասարեցված։ Ակտիվիստ Սերգեյ Շահվերդյանը՝ նախկինում Արցախի մշակույթի նախարար, որը այժմ զբաղվում է տարածաշրջանի բնապահպանական, մշակութային ու հոգևոր ժառանգության պահպանության հարցերով, երկուշաբթի ցույց է տվել Ստեփանակերտի կենտրոնում նկարահանված նոր տեսանյութեր։
Նրա խոսքով՝ Նելսոն Ստեփանյանի փողոցից նկարահանված տարբեր անկյուններից «չի երևում» մայր տաճարը. «Ակնհայտ է, որ այն ոչնչացվել է ադրբեջանցիների կողմից»,— ասել է նա՝ հավելելով, որ սպասում է արբանյակային պատկերներին, որպեսզի վերջնական եզրակացություն անել։ Տեղեկությունը անկախ աղբյուրներով հաստատված չէ։
Ադրբեջանի կառավարությունը 2023-ին Լեռնային Ղարաբաղում վերահսկողություն հաստատելուց հետո փակ է պահում անկախ լրատվամիջոցների մուտքը տարածաշրջան, ինչը բարդացնում է հրապարակային պնդումների ստուգումը։ Ստեփանակերտի Սուրբ Աստվածածին մայր տաճարը օծվել էր 2019-ին՝ գրեթե 13 տարվա շինարարությունից հետո։
2020 թվականի պատերազմի օրերին նրա ստորգետնյա հատվածը ծառայել էր որպես ապաստարան քաղաքաբնակների համար։ Տաճարի հնարավոր անհետացման մասին ազդակներին նախորդել էին հայկական մամուլում հրապարակված լուսանկարները, ըստ որոնց մայրաքաղաքի մեկ այլ՝ ավելի փոքր եկեղեցի արդեն քանդվել է։
Հայ առաքելական եկեղեցու Արցախի թեմական խորհրդի նախագահ Լեռնիկ Հովհաննիսյանը հայտարարել է, որ Ադրբեջանի կառավարությունը Լեռնային Ղարաբաղում շենքեր է քանդում՝ պատճառաբանելով, թե դրանք «અնօրինական» են կառուցվել 1994-ից հետո։ «Այս քողի տակ բնական էր, որ Սուրբ Հակոբ եկեղեցու քանդումից հետո հերթը կհասներ նաև Սուրբ Աստվածածին մայր տաճարին»,— նշել է նա։
Զեկույցներով՝ 2020-ի պատերազմից հետո ևս մի շարք արցախյան հայկական եկեղեցիներ արդեն իսկ ապամոնտաժվել են։ Բաքուն 2022 թվականի սկզբին ևս հայտարարեց ծրագրերի մասին՝ միջնադարյան Ղարաբաղի եկեղեցիներից հայերեն արձանագրությունները հեռացնելու նպատակով։
Այդ որոշման կապակցությամբ ԱՄՆ-ի Միջազգային կրոնական ազատությունների հանձնաժողովի այն ժամանակվա ղեկավար Նադին Մաենձան խոր անհանգստություն էր հայտնել, իսկ Եվրոպական խորհրդարանը դատապարտել էր «Լեռնային Ղարաբաղի տարածաշրջանում հայկական մշակութային ժառանգության հետքերի վերացումը»։
Պաշտոնական Երևանը 2023-ին ըստ էության դադարեց հրապարակայնորեն մեղադրել Բաքվին՝ Լեռնային Ղարաբաղում հայկական հուշարձանները համակարգված պղծելու կամ ոչնչացնելու մեջ, և չի արձագանքել եկեղեցիների հնարավոր նոր քանդումների մասին վերջին ազդակներին, ինչը քննադատություն է առաջացրել ընդդիմադիր շրջանակներում։
Մինչդեռ Հայ առաքելական եկեղեցին շարունակել է բարձրաձայնել թեմայի շուրջ. Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ-ն հարցը խիստ գնահատականներով է ներկայացրել Շվեյցարիայում անցկացված Համաշխարհային Եկեղեցիների խորհրդի անցյալ մայիսյան խորհրդաժողովում։ Դրանից կարճ ժամանակ անց վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը սկսել էր կաթողիկոսին պաշտոնից հեռացնելու շուրջ սկանդալային նախաձեռնությունը։
Ի՞նչ հաջորդ քայլեր կլինեն մշակութային ժառանգության պահպանման համար՝ առայժմ հստակ չէ։ Շահվերդյանը նշում է, որ սպասվող արբանյակային լուսանկարները կարող են որոշակիություն տալ սրբավայրերի ճակատագրի մասին, մինչդեռ անկախ մուտքի բացակայությունը շարունակում է խոչընդոտել հաստատումների և պատասխանատվության մեխանիզմների ձևավորմանը։