ترامپ: «تغییر رژیم» در ایران رخ داده؛ کارشناسان: ساختار قدرت همچنان برقرار است

دونالد ترامپ روز ۲۹ مارس ۲۰۲۶ در سخنانی در هواپیمای ریاستجمهوری اعلام کرد: «ما تغییر رژیم داشتهایم.» این اظهارات تازهترین مورد از چندین ادعای مقامات دولت اوست که میگویند اقدامهای نظامی آمریکا در ایران به «تغییر رژیم» انجامیده است؛ ادعایی که کارشناسان امنیتی و سیاست خارجی با آن همراهی نمیکنند.

از زمان آغاز جنگ ایران در ۲۸ فوریه، آمریکا و اسرائیل گزارش دادهاند که بسیاری از مقامات ایرانی، از جمله آیتالله علی خامنهای، کشته شدهاند. به گفته مقامات ایرانی، پس از مرگ خامنهای، قدرت به پسرش مجتبی خامنهای منتقل شد. با این حال، به گفته تحلیلگران، ساختار حکمرانی ایران نشانی از تضعیف یا تغییر ایدئولوژی نشان نمیدهد.

ترامپ پیشتر نیز در ۲۴، ۲۶ و ۲۷ مارس ابراز کرده بود که «تغییر رژیم» در ایران رخ داده است. ۲۵ مارس، زمانی که از کارولاین لیویت، دبیر مطبوعاتی کاخ سفید، درباره اشاره روز قبل رئیسجمهوری به «تغییر رژیم» پرسیده شد، گفت: «یعنی نشده است؟» او افزود: «تغییر در رهبری رژیم اتفاق افتاده، همان چیزی که رئیسجمهوری گفت.» ترامپ ۲۹ مارس در هواپیما گفت: «ما تغییر رژیم داشتهایم، اگر نگاه کنید؛ چون آن رژیم اول تارومار و نابود شد.

همهشان مردهاند. رژیم بعدی هم عمدتاً از بین رفته. و در مورد رژیم سوم، ما با آدمهای متفاوتی طرفیم که قبلاً کسی با آنها طرف نشده بود.» دو روز بعد، وزیر دفاع، پیت هگزث، در یک نشست خبری گفت که «تغییر رژیم رخ داده است». در توضیح چرایی استفاده از این اصطلاح نیز آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، گفت: «رژیم عوض شده چون رهبران قبلی مردهاند.» کارشناسان میگویند این برداشت از «تغییر رژیم» با معنای مرسوم آن همخوان نیست.

مارک اف. کنسیان، مشاور ارشد در اندیشکده مطالعات راهبردی و بینالمللی، گفت میتوان از «تغییر در رهبری رژیم» سخن گفت، اما خود رژیم همچنان پابرجاست، چون ساختارهای اساسی مانند قانون اساسی دستنخورده است. او افزود که «تغییر رژیم» در ایران به معنای چیزی جز ساختار فعلی دینی حکومت خواهد بود.

بوعاز اتزیلی، استاد سیاست خارجی و امنیت جهانی در دانشگاه امریکن، نیز تأکید کرد که رژیم فقط افراد نیست، بلکه «ایدهها و نهادها»ست و «نهادها دستنخورده ماندهاند». مایکل اوهانلون، مدیر پژوهش سیاست خارجی در مؤسسه بروکینگز، گفت تعریف رسمی مورد توافقی برای «تغییر رژیم» نمیشناسد، اما آنچه در ایران رخ داده با معیار «عقل سلیم» برای حذف کامل رهبری پیشین و ایدئولوژی آن سازگار نیست.

به گفته تحلیلگران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، که بهعنوان ستون فقرات قدرت رژیم شناخته میشود، همچنان کنترل خود را حفظ کرده و حتی شاید تقویت کرده است. دیگر مراکز قدرت حکومتی، از جمله شورای نگهبان و مجلس خبرگان، نیز سر جای خود هستند.

باربارا اسلاوین، پژوهشگر ممتاز در اندیشکده استیمسون، در تحلیلی نوشت با توجه به سوابق، برخی رهبران جدید — از جمله آنهایی که از بازنشستگی فراخوانده شدهاند — از پیشینیان خود خطسختتر، ضدآمریکاییتر و ضداسرائیلیتر هستند.

اتزیلی گفت اگر هدف «تغییر رژیم» بوده، «تا کنون بهطرز فاجعهباری شکست خورده است.» در حالی که مقامات آمریکایی بر تغییر در رأس هرم قدرت تأکید میکنند، کارشناسان یادآور میشوند که بدون تغییر نهادها و ایدئولوژی حاکم، ادعای «تغییر رژیم» زودهنگام است و شواهد موجود بیشتر از تداوم ساختار قدرت در ایران حکایت دارد.