انسداد مؤثر تنگه هرمز پس از تبادل حملات، بازار کود و انرژی را به هم ریخت

پس از حملات مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه و حملات متعاقب ایران در نقاط مختلف خاورمیانه، تنگه هرمز عملاً بسته شده و یکی از حیاتیترین گلوگاههای تجارت جهانی نفت، گاز طبیعی و کود شیمیایی را تحت فشار قرار داده است. در حالی که این هفته به سه کشتی تجاری حمله شد و استقرار مظنون مینهای دریایی خطر تردد را بالا برده، ابهام درباره زمان بازگشت عبور و مرور تجاری افزایش یافته است.

ایالات متحده به کشتیهای مینریز ایران حمله کرده و امکان اسکورت نظامی برای عبور از تنگه را مطرح کرده است، اما نیروی دریایی آمریکا تاکنون درخواستهای تقریباً روزانه اپراتورهای تجاری برای اسکورت را نپذیرفته است. همزمان قیمت کود جهش کرده و نگرانی از اختلالات کوتاهمدت، کشاورزان در نیمکره شمالی را در آستانه فصل کشت به تردید فرو برده است.

به گفته کارشناسان، شوک واردشده به بازار انرژی مستقیماً به بازار کود سرریز شده است. از میان سه گروه اصلی مواد مغذی مورد استفاده در کود—نیتروژن، فسفر و پتاسیم—نیتروژن بیشترین مصرف را دارد و در سال ۲۰۲۳ حدود ۵۹ درصد از مصرف جهانی کود را شامل میشد؛ سهم فسفات ۲۱ درصد و پتاس ۲۰ درصد بود.

نیتروژن در تمام مراحل رشد گیاه—از سنتز پروتئین تا کارایی فتوسنتز و در نتیجه عملکرد محصول—ضروری است. حدود ۴۵ درصد مصرف جهانی کودهای ازته برای کشت غلات اساسی مانند گندم، برنج و ذرت به کار میرود؛ محصولاتی که بیش از ۴۰ درصد کالری مصرفی جهان را تأمین میکنند. این تمرکز، تولیدکنندگان غلات و بازارهای جهانی را در برابر اختلالات کود ازته آسیبپذیر میکند.

تمرکز جغرافیایی تولید نیز این آسیبپذیری را تشدید کرده است. خاورمیانه از صادرکنندگان اصلی گاز طبیعی مایع (الانجی)—خوراک کلیدی تولید کودهای ازته مصنوعی—و خودِ کودها، از جمله اوره و آمونیاک به شمار میرود و بخش اعظم این صادرات از تنگه هرمز میگذرد. برآورد میشود این تنگه از عبور ۲۰ درصد صادرات جهانی الانجی و ۲۰ تا ۳۰ درصد صادرات جهانی کود پشتیبانی میکند؛ از جمله ۳۵ درصد از صادرات جهانی اوره.

تجارت کودهای فسفاته نیز در معرض ریسک است. حدود ۲۰ درصد تجارت جهانی کود فسفات از کشورهایی سرچشمه میگیرد که یا مستقیماً از اختلالات تنگه متأثرند یا از درگیری گستردهتر منطقهای؛ عربستان سعودی و اسرائیل در مجموع ۱۷ درصد از صادرات جهانی کود فسفات را بر عهده دارند. علاوه بر این، گوگرد—محصول جانبی پالایش نفت و گاز—برای تولید کودهای فسفاته حیاتی است و حدود ۴۵ درصد تجارت جهانی گوگرد تحت تأثیر این اختلالات قرار گرفته است.

اگر انتقال انرژی از تنگه محدود بماند و همراه با کاهش صادرات سوخت، تولید گوگرد نیز افت کند، توان بسیاری از کشورها برای تولید کودهای فسفاته کاهش خواهد یافت. در همین حال، سایر تأمینکنندگان بزرگ توان جبران کامل خلأ احتمالی خاورمیانه را ندارند.

روسیه حدود یکپنجم تجارت جهانی کود را در اختیار دارد، از جمله ۱۴ درصد صادرات جهانی کودهای ازته؛ با این حال با محدودیتهای داخلی صادرات و حملات اخیر اوکراین به کارخانههای تولیدی دستوپنجه نرم میکند و منابع صنعتی میگویند شرکتها بر تأمین نیاز داخلی متمرکز شدهاند. چین نیز از بهار ۲۰۲۱ برای تضمین دسترسی و قیمت در بازار داخلی، صادرات کودهای فسفاته را محدود کرده است؛ این محدودیتها بناست در اوت امسال منقضی شود.

کارشناسان هشدار میدهند تا زمانی که عبور کشتیها از تنگه هرمز به روال عادی بازنگردد، بازار کود و انرژی در معرض نوسانات شدید باقی میماند و فشار بر کشاورزان و بازارهای مواد غذایی ادامه خواهد داشت. با تداوم عدم قطعیت درباره برقراری امنیت کشتیرانی—بهویژه در شرایطی که درخواستهای اسکورت نظامی پاسخ نگرفته است—سرنوشت بازارها و ریسکهای امنیت غذایی به سرعت بازگشایی مسیرهای حملونقل گره خورده است.